Học sinh không lười – chỉ là đang bất lực học.

Có một buổi chiều nọ, tôi dự giờ một lớp học khối 8. Cô giáo bước vào với sự nghiêm túc chuẩn mực, giọng rõ ràng, bài giảng chuẩn chỉ. Nhưng có một học sinh – ngồi cuối lớp, cúi mặt, không ghi chép, không phản hồi bất kỳ điều gì. Cô giáo thở dài, nhắc nhẹ vài lần, rồi lướt qua. Hết tiết, tôi hỏi: “Em ấy thường như vậy à?”. Cô đáp: “Nó lười lắm thầy ơi, không có động lực học gì cả.”

Tôi không vội phản bác. Nhưng trong lòng, tôi biết: rất có thể, điều đó chưa chắc là bản chất thực sự của vấn đề.

Hôm nay tôi muốn cùng Cô Thầy ngồi lại – như những người làm nghề sư phạm đã đi qua nhiều năm tháng – để bàn kỹ hơn về một trong những “lời kết tội” phổ biến nhất mà chúng ta thường vô thức sử dụng: “Học sinh lười vì không có động lực.”

Thực tế, tôi không phủ nhận rằng có những học sinh thật sự mất động lực. Nhưng phần lớn những em mà ta gọi là “lười” – thường đang rơi vào một trạng thái tâm lý rất đặc biệt, được gọi là Learned Helplessness – tạm dịch là Sự bất lực đã thành thói quen.

Khái niệm này được nghiên cứu bởi Martin Seligman, người khai sinh ngành Tâm lý học Tích cực. Khi một cá nhân nhiều lần cố gắng trong vô vọng – như làm bài mà không bao giờ đúng, giơ tay mà bị phớt lờ, nỗ lực mà vẫn bị so sánh, bị mỉa mai – bộ não sẽ dần hình thành một niềm tin rằng: mọi nỗ lực đều vô ích. Và niềm tin ấy, khi lặp đi lặp lại, sẽ khiến cá nhân đó chọn cách đứng yên như một cơ chế phòng vệ. Trong Cẩm Nang Dạy Học của Huỳnh Khôi, đây là một trong những biểu hiện cần được giáo viên đặc biệt lưu tâm.

Cô Thầy thân mến, hiện tượng đó không đơn giản là lười biếng. Đó là một dạng tự bảo vệ, nơi học sinh lựa chọn bất động để tránh tổn thương thêm. Giống như người từng ngã rất đau sẽ chần chừ khi bước vào ngõ cụt cũ. Và nếu chúng ta chỉ nhìn thấy hành vi bề mặt, mà không đào sâu vào động cơ, thì mọi nỗ lực điều chỉnh sẽ chỉ dừng ở mức xử lý tình huống, chứ chưa thể dạy học hiệu quả.

Một khái niệm tâm lý học khác cũng rất đáng cân nhắc trong trường hợp này là Self-Efficacy – Niềm tin vào khả năng hoàn thành nhiệm vụ. Khái niệm này được Albert Bandura phát triển nhằm lý giải vì sao có những người chỉ cần gặp một khó khăn nhỏ là đã buông xuôi, trong khi người khác thì bền bỉ tới cùng. Một học sinh thiếu Self-Efficacy sẽ không dám bắt đầu, vì trong đầu em luôn vang lên câu hỏi: “Liệu mình có làm được không?” Khi không tin vào chính mình, mọi bài giảng dù hay đến đâu cũng trở thành rào cản.

Vậy, chúng ta – những người chọn con đường sư phạm – nên làm gì trong tình huống như thế?

Tôi không có công thức nhanh gọn. Tôi chỉ có một lời mời: hãy bắt đầu bằng việc điều chỉnh cách nhìn. Khi ta gỡ bỏ nhãn “lười”, ta sẽ thấy nhiều hơn: thấy sự ngập ngừng, thấy ánh mắt dò xét, thấy những ngón tay cựa quậy dưới bàn như muốn bắt đầu mà chưa biết phải làm gì. Và khi ấy, ta mới thực sự bắt đầu dạy, không chỉ bằng giáo án, mà bằng sự thấu hiểu trong phong cách dạy học của mình.

Tôi nhớ có lần tôi chia một bài tập thành nhiều bước nhỏ hơn, thiết kế để khả năng thành công cao hơn, rồi phản hồi ngay khi học sinh làm được một phần. Em ấy không bật dậy ngay ngày hôm đó, nhưng ánh mắt có gì đó khác đi. Như một người vừa được nhắc rằng mình vẫn có giá trị. Và từ đó, tôi bắt đầu tin mạnh mẽ hơn vào cách tiếp cận dựa trên khôi phục niềm tin – nền tảng không thể thiếu nếu ta muốn dạy học hiệu quả trong môi trường hiện đại.

Tôi chia sẻ câu chuyện này không nhằm kể công hay khoe kỹ thuật. Tôi kể vì muốn cùng Cô Thầy nhắc lại một điều: đằng sau mỗi hành vi học trò là một thông điệp. Và đôi khi, chúng ta cần đọc kỹ hơn, lắng nghe sâu hơn, để điều chỉnh chính mình trước khi mong học sinh thay đổi. Đó chính là tinh thần cốt lõi trong mọi cẩm nang dạy học hiện đại.

Nếu có lần nào đó, ta từng thốt ra chữ “lười” một cách vô thức, cũng không sao cả. Chúng ta là những người học trò suốt đời trong nghề giáo viên này. Và khi ta học lại được cách nhìn – thì cũng là lúc ta dạy lại được cách sống cho học trò.

Phong cách dạy học không chỉ thể hiện ở cách ta đứng trên bục giảng, mà còn ở cách ta chọn đối thoại với sự im lặng. Nếu ta đủ kiên nhẫn để chờ, đủ nhạy cảm để hiểu, thì chính ta là người đầu tiên khơi lại dòng chảy tri thức đã từng tắc nghẽn trong một đứa trẻ.

Hành trình sư phạm không có con đường tắt. Nhưng nếu mỗi ngày, ta quay lại lớp với một ánh nhìn mới – thì mỗi ngày ấy, ta đã gieo lại một hạt giống hy vọng cho lớp học. Và ở đó, giữa bảng đen và ghế gỗ, giữa những lần học trò không làm bài và ánh mắt của Cô Thầy – có thể một tương lai đang được cứu vớt, nhẹ nhàng, không ồn ào.

Cẩm Nang Dạy Học của Huỳnh Khôi
~ Nâng tầm Nghề Giáo. Nâng danh Cô Thầy. ~