Có một im lặng nặng nề trong lớp học khiến người ta tưởng đó là dấu hiệu của thành công – nhưng sự thực đôi khi lại hoàn toàn trái ngược.

Tôi từng trải qua một tiết học im phăng phắc: ánh mắt học sinh chăm chú dán vào bảng, không lời thì thầm, không cử động thừa nào diễn ra, lớp học như mẫu mực của phong cách dạy học “giống như sách hướng dẫn”. Nhưng sau khi buổi học kết thúc, tôi nhẹ nhàng hỏi một học sinh về cảm nhận của em. Em chỉ đáp rất nhỏ, gần như thì thầm: “Em chỉ mong hết giờ nhanh.” Lời nói ấy không mang theo nỗi bất mãn rõ ràng, nhưng tôi lắng nghe được trong đó sự im lặng đè nén: các em không phải đang tập trung, mà đang chịu đựng. Tôi chợt nhận ra, trong sư phạm, có những lúc ta nhầm lẫn giữa trật tự vì tôn trọng và trật tự vì sợ hãi.

Tôi từng suy nghĩ rằng, giáo viên phải nghiêm khắc thì học sinh mới nghe lời, nhưng giờ đây tôi hiểu rằng sự tôn trọng thật sự chỉ nảy sinh khi học sinh cảm thấy mình có lựa chọn – cả trong biểu hiện, hành vi và cách tiếp nhận kiến thức. Sợ hãi là bản năng lập tức khiến học trò vâng lời; còn tôn trọng là kết quả từ những lựa chọn có nhận thức khi học sinh cảm thấy an toàn, được hiểu và coi trọng. Và nỗi lo lớn nhất của người giáo viên không phải là học trò bất kính, mà là việc ta xây dựng uy tín cá nhân dựa trên nền tảng của sự sợ hãi, không phải kỹ năng giáo viên được xây dựng bằng sự chân thành và chuyên nghiệp.

Lĩnh vực tâm lý học hành vi gọi hình phạt là “negative reinforcement” (sự gượng ép tiêu cực) – một công cụ khiến học sinh ngừng hành vi sai nhưng không hề dạy các em hành vi đúng, giống như phần lớn các phương pháp dạy học chỉ hướng dẫn cách dập tắt sự hỗn loạn mà không truyền tải nghệ thuật gây dựng lòng tin. Ví dụ, nếu giáo viên quát mắng một học sinh trong lúc tức giận, em im lặng không phải vì hiểu bài, mà vì sợ chịu hậu quả. Khi đó, sự tuân thủ diễn ra không phải từ việc hiểu – mà vì sợ, và điều nguy hiểm nhất là kiến thức không thể len lỏi vào những tâm hồn bị khóa bởi nỗi lo sợ.

Theo giả thuyết Bộ lọc Cảm xúc của Krashen, khi học sinh lo lắng hoặc căng thẳng, não bộ tự động dựng lên một “bức tường”, ngăn cản họ tiếp nhận thông tin mới. Lớp học có thể rất im, rất trật tự theo tiêu chuẩn sư phạm truyền thống; nhưng trong đầu các em chỉ là một sa mạc cảm xúc, nơi không còn một hạt giống kiến thức nào tìm được đất gieo mầm. Vì vậy, câu hỏi quan trọng hơn không phải làm sao để học sinh im lặng, mà nên là: bầu không khí trong lớp học có đang nuôi dưỡng niềm tin để các em dám lên tiếng, quyết định, và thử thách bản thân?

Trong hoàn cảnh mất trật tự, người giáo viên có thể dễ dàng nổi giận, gần như là phản xạ tự động; nhưng giáo viên bản lĩnh sẽ biết dừng lại, lựa chọn cách phản ứng. Thay vì quát lớn để học sinh im lặng, người Cô/Thầy có thể tiến lại gần một học sinh đang nói chuyện, nói bằng giọng bình tĩnh: “Em đang ảnh hưởng đến bạn bên cạnh, em muốn ngồi lại để học cùng cả lớp hay cần vài phút ra ngoài để ổn định?” Chỉ một câu nói như thế cũng đủ để thể hiện quyền hạn của giáo viên. Quyền uy ấy không nằm ở âm lượng, mà nằm ở sự điềm tĩnh, rõ ràng và sự tôn trọng dành cho học trò – khi phong cách dạy học đặt học sinh vào vị trí để họ cảm thấy được lựa chọn thay vì bị ép buộc.

Tôi viết những dòng này không nhằm khuyên bảo ai mà chỉ để tự nhắc mình mỗi ngày: rằng lớp học không nhất thiết phải trật tự bằng cách gieo nỗi sợ; rằng dạy học hiệu quả không chỉ nằm ở việc truyền tải kiến thức mà nằm ở việc tạo ra không gian nơi học sinh muốn lên tiếng, muốn thử sức và muốn được im lặng để tiếp thu thông tin. Ngày nào chúng ta vẫn trao quyền cho học sinh bằng sự trân trọng thay vì quyền lực, ngày ấy tôi tin rằng sư phạm sẽ hướng đến một hình ảnh thật hơn, một cẩm nang dạy học không chỉ là kỹ thuật, mà là nghệ thuật kết nối tâm hồn. Nếu những điều này chạm đến suy nghĩ của Cô Thầy, xin hãy giữ lấy nó, hoặc hãy chia sẻ để nhiều người đồng hành cùng nhau bắt đầu lại từ một lựa chọn phản ứng mang đầy ý thức, thay vì phản xạ giận dữ.

Cẩm Nang Dạy Học của Huỳnh Khôi
~ Nâng tầm Nghề Giáo. Nâng danh Cô Thầy. ~