“Tôi vẫn giảng thế này bao năm rồi…” – Câu nói khởi đầu cho một sự trì trệ lặng lẽ

Buổi chiều hôm ấy, tôi đứng ngoài hành lang dãy phòng học tầng ba. Dưới sân, mấy học sinh lớp dưới đang đá cầu, tiếng cười vang lên giữa khoảng nắng vỡ loang trên nền xi măng cũ. Tôi nhìn vào lớp học vừa dạy xong – bảng vẫn còn dòng phấn cuối cùng, ghế chưa ai kịp kê lại.

Tiết học kết thúc đúng giờ. Tôi giảng đầy đủ nội dung, không có ai chen ngang. Nhưng lạ thay, tôi không cảm thấy nhẹ nhõm. Ngược lại, có điều gì đó khiến lòng tôi trĩu xuống – như một bản nhạc được chơi đúng nốt, nhưng không vang lên chút dư âm nào.

Tôi tự hỏi: phải chăng cách mình vừa giảng – dù mạch lạc, dù quen thuộc – không còn thực sự chạm được đến học sinh? Phải chăng, chính tôi đang bước qua một lằn ranh mà không nhận ra – lằn ranh giữa dạy học hiệu quả và dạy học thành thói quen?

Tôi nhớ tới một buổi nói chuyện với người thầy cũ – một người tôi kính trọng và từng học hỏi rất nhiều trong những năm đầu vào nghề. Hôm ấy, khi tôi chia sẻ rằng có tiết học gần đây học sinh không theo kịp, thầy nhẹ nhàng nói: “Bài này thầy giảng mười mấy năm rồi. Dạy kiểu này ổn rồi, đứa nào chịu học thì hiểu.”

Tôi không phản bác. Mỗi giáo viên đều có lý do riêng để giữ lại một phong cách dạy học nhất định. Đó có thể là điều từng giúp ta được công nhận, từng khiến một thế hệ học sinh thành công, từng làm nên uy tín nghề nghiệp. Nhưng khi học sinh thay đổi, môi trường thay đổi, bản thân ta cũng thay đổi – liệu điều từng hiệu quả ấy có còn mang lại mức độ phân phối tri thức đủ sâu, đủ rộng cho những người học hôm nay?

Tôi bắt đầu nhận ra rằng, có một lực cản vô hình nhưng mạnh mẽ ngăn ta thay đổi – đó là cảm giác an toàn khi tiếp tục làm điều quen thuộc. Ta biết cách đó chưa chắc là tối ưu, nhưng ít nhất, ta kiểm soát được. Và đôi khi, chính vì muốn giữ an toàn, ta đã đánh đổi khả năng dạy học hiệu quả bằng sự lặp lại đến nhàm chán.

Trong tâm lý học, Carol Dweck gọi đây là Fixed Mindset – tư duy cố định. Người mang tư duy này tin rằng năng lực giảng dạy là thứ cố định, và nếu học sinh không hiểu thì lỗi nằm ở người học chứ không phải ở cách truyền đạt. Khi một người làm nghề sư phạm tin chắc rằng “cách mình dạy đã tốt rồi”, họ sẽ ngừng quan sát lớp học với ánh mắt của người đang học nghề – mà chỉ còn hành xử như một chiếc máy phát kiến thức. Đó chính là khoảnh khắc mà một giáo viên vô thức đánh mất đi sự sống động trong lớp học của mình.

Một hiện tượng khác cũng đáng lưu tâm là Status Quo Bias – xu hướng duy trì hiện trạng. Trong nghề sư phạm, thiên kiến này khiến giáo viên cảm thấy dễ chịu hơn khi lặp lại một cách dạy quen thuộc, thay vì thử một hoạt động mới, một hình thức tương tác mới, hoặc đơn giản là đặt một câu hỏi khác thường lệ. Bởi vì thay đổi đồng nghĩa với rủi ro. Mà rủi ro, trong môi trường giáo dục, đôi khi bị gán nhãn là “thiếu chuyên nghiệp”.

Nhưng nếu đặt lại câu hỏi: Giá trị của một tiết dạy nằm ở đâu? Thì tôi tin, câu trả lời không thể là “dạy xong đúng thời gian, giảng đủ nội dung”. Một tiết dạy thực sự có ý nghĩa khi mức độ phân phối kiến thức của nó đủ sâu để học sinh hiểu – và đủ rộng để các em nhớ, áp dụng, và cảm thấy kết nối. Dạy học hiệu quả không nằm ở việc thầy cô có nói hết giáo án hay không, mà nằm ở việc người học đã nghe được điều gì – và giữ lại được bao nhiêu.

Tôi từng nghĩ rằng: nếu không ai phản hồi, tức là mình đã dạy ổn. Nhưng sau này, tôi mới thấy yên lặng nhiều khi là tín hiệu của sự rời rạc. Một lớp học mà học sinh không hỏi, không cười, không chủ động, chưa chắc là một lớp học tốt – mà có thể là một lớp học đã mất đi mối liên hệ giữa nội dung và người tiếp nhận.

Vậy, nếu ta thật sự muốn dạy học hiệu quả, ta có thể bắt đầu từ đâu?

Không cần đột phá gì lớn lao. Chỉ cần một bước lùi nhẹ để tự quan sát mình trong tiết học hôm qua. Hãy xem lại phần nào khiến lớp học trầm xuống. Hãy để học sinh nói nhiều hơn trong tiết sau. Hãy thử thay một ví dụ khô khan bằng một hình ảnh gần gũi hơn với các em. Hãy dành một phút cuối buổi để hỏi học sinh: “Phần nào hôm nay khiến em thấy khó hiểu nhất?” Những điều đó, tuy nhỏ, nhưng là nơi mà phong cách dạy học bắt đầu mở rộng, mềm ra, sống lại – thay vì bị đóng khung trong “cái tôi” của người dạy.

Giữ lại điều đã từng hiệu quả là điều cần thiết. Nhưng không dám thay đổi khi nó không còn hiệu quả nữa – thì lại là dấu hiệu của sự lùi bước. Một người làm sư phạm giỏi không phải là người luôn biết sẵn câu trả lời, mà là người không ngừng đặt câu hỏi: “Tôi có thể dạy tốt hơn không?”, “Tôi đã đủ thấu hiểu học sinh chưa?”, “Phong cách dạy học này có còn truyền cảm hứng không?”

Nếu một hôm nào đó, có một học sinh ngẩng đầu lên giữa buổi học và khẽ nói: “Thầy/cô hôm nay giảng dễ hiểu hơn nhiều…”
Thì tôi mong, Cô Thầy đừng chỉ xem đó là một lời khen. Mà hãy xem đó là một tín hiệu – một cơ hội để mình bước ra khỏi sự lặp lại, để quay lại với cái chất nguyên thủy nhất của nghề giáo: chuyển hóa.

Cẩm Nang Dạy Học của Huỳnh Khôi
~ Nâng tầm Nghề Giáo. Nâng danh Cô Thầy. ~