Đôi khi, cái ngáp không phải là lời thách thức.

Buổi chiều hôm đó, trong một lớp học với ánh nắng nghiêng nhẹ ngoài cửa sổ và sự uể oải lấp đầy không gian, tôi nhìn thấy một học sinh ngáp. Đó là một cái ngáp dài, không ồn ào nhưng đủ làm tôi chú ý. Giữa tiếng quạt quay và âm thanh rì rầm của lớp học, nó như một cử chỉ nhỏ thôi, nhưng lại khiến tâm trí tôi đột nhiên tỉnh táo.

Tôi không phản ứng ngay. Dù bên trong, có một phần của tôi muốn nói: “Em ngáp như vậy có ý gì?” – thì phần còn lại, phần đã từng đi qua nhiều lớp học, từng vấp phải nhiều hiểu lầm không đáng có, lại bảo tôi đừng vội. Tôi lặng đi một chút, như thể đang nghe chính mình nghĩ. Rồi tôi tiếp tục giảng bài. Không phải vì tôi đã chắc chắn điều gì, mà vì tôi bắt đầu hiểu một nguyên lý: trong nghề giáo viên, cảm xúc dễ đánh lừa lý trí hơn ta tưởng.

Tâm lý học gọi điều đó là Affect Heuristic – một cơ chế khiến con người đưa ra đánh giá chỉ dựa trên cảm xúc nhất thời. Và trong môi trường sư phạm, nơi mà mỗi quyết định của người thầy ảnh hưởng đến lòng tin của người học, việc để cảm xúc chi phối có thể là thứ khiến cả bài giảng – dù hay đến đâu – trở thành thứ người nghe muốn né tránh. Dù ta có kỹ năng đến đâu, nếu phong cách dạy học đi kèm với sự vội vàng trong phán đoán, kết quả của việc dạy học hiệu quả vẫn sẽ bị ảnh hưởng nặng nề.

Học sinh ấy có thể chỉ đang buồn ngủ thật sự. Hoặc có thể trước đó đã thức khuya vì bài vở, hoặc đơn giản là cái tiết học lúc đó, dù tôi đã cố gắng, vẫn không đủ lôi cuốn với em. Tôi không biết. Nhưng tôi biết một điều: nếu tôi để cảm xúc mình quyết định thay cho hiểu biết, tôi có thể sẽ gán cho em ấy cái nhãn “vô lễ” – và đó là khởi đầu của một khoảng cách.

Làm nghề giáo viên lâu năm, tôi nhận ra một điều tưởng đơn giản mà không hề dễ thực hiện: không phải lúc nào người học làm mình khó chịu là vì họ cố tình. Có một khái niệm khác, tinh tế hơn, gọi là Misattribution of Arousal – hiểu nôm na là con người hay gán nhầm cảm xúc mình đang có cho người khác. Khi mệt, bực, thất vọng hay căng thẳng vì chuyện riêng, ta dễ đổ lỗi cho đứa trẻ ngồi trước mặt, chỉ vì em ấy… ngáp.

Trong những tiết học dài, nhất là cuối ngày, khi cả thầy lẫn trò đều rơi vào trạng thái cạn năng lượng, thứ quan trọng nhất không còn là nội dung giảng dạy, mà là khí hậu cảm xúc trong lớp. Và khí hậu đó, tôi tin, không phải học sinh tạo ra. Nó được định hình bởi chính người đứng lớp, bởi phong cách dạy học mà mỗi giáo viên chọn giữ. Nếu người dạy không nhận diện được cảm xúc của chính mình, không giữ được sự trong trẻo bên trong giọng nói và ánh mắt, thì kỹ năng sư phạm dù được đào tạo bài bản đến đâu cũng khó cứu được không khí lớp học.

Có những lúc tôi tự hỏi bản thân ba câu, trước khi để lời nói bật ra:

• Có chắc học sinh ấy cố tình làm tôi khó chịu?
• Cảm xúc đang dâng trong tôi đến từ đâu – là từ tiết học này, hay từ áp lực ngoài lớp?
• Nếu tôi nói điều mình sắp nói, lớp học này có ấm lên không, hay sẽ lạnh đi một chút?

Người thầy không thể luôn nhẹ nhàng. Nhưng người thầy có thể đủ tỉnh để biết khi nào mình sắp mắng một cái ngáp – không vì nó sai, mà vì lòng mình đang bất an.

Lớp học, nếu nhìn kỹ, là một hệ sinh thái cảm xúc, trong đó mỗi giáo viên là người giữ nhịp. Và khi nhịp đó lệch, học sinh sẽ không học được gì, ngoài việc học cách sợ hãi.

Tôi kể lại chuyện này không phải để bảo rằng mọi cái ngáp đều vô tội, hay giáo viên không được quyền bực. Tôi chỉ muốn nói rằng trong hành trình xây dựng một phong cách dạy học khiến người học nhớ đến bằng cảm giác tin cậy, thì việc quản lý cảm xúc chính là năng lực sư phạm quan trọng bậc nhất. Không có nó, việc dạy học hiệu quả chỉ là một mục tiêu đẹp trong lý thuyết, không hơn.

Nếu Cô Thầy đã từng gắt với học trò vì một điều nhỏ nhặt nào đó – mà sau đó, khi bình tĩnh lại, thấy tiếc – thì tôi tin Cô Thầy sẽ hiểu điều tôi đang viết ở đây.

Cũng giống như tôi từng hiểu, không phải vì tôi giỏi hơn, mà vì tôi đã sai đủ nhiều để học được cách dừng lại đúng lúc.

Và đôi khi, chính những lần dừng lại ấy, lại là bài học sâu sắc nhất về sư phạm mà một người làm nghề giáo viên có thể dạy – không phải cho học sinh, mà cho chính mình.

Cẩm Nang Dạy Học của Huỳnh Khôi
~ Nâng tầm Nghề Giáo. Nâng danh Cô Thầy. ~